Alatoran_header  
Jurnal > 2004/№4 > Nəsr

Saleh Ətayi - çağdaş Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatının öndə gələn isimlərindən biri - 1965-ci ildə (1344) Ərdəbildə dünyaya gəlib.
"Bəlkə daha deyəmmədim" adlı şer kitabı, "Don Kixot və Dəli Domrulun körpüsü" adlı nəsr toplusu və "Mənim adlarım" adlı bir romanın müəllifidir.
Aşağıdakı hekayələr onun "Don Kixot və Dəli Domrulun körpüsü" kitabından seçilmişdir.



Ozan, mən paradoksikal olmuşam

Ancaq hələ yadımdadır. Yorğun idik, əyləşmişdik. Bəlkə bir yarışda udulmuş, bəlkə də bir savaşda yenilmişdik. Və danışmağa taqətimiz yox idi, illər boyu danışmadıq.
Yenə sözlərimin ardı kəsilir. Bir nərdivan tap, tap gətir, uzat yolun üstünə... Bir bax! Elə buralardan! Gecədir, qürbətdir... yaxşı, yaxşı... gecədir, qürbətdir, bir daha de! Gecədir, qürbətdir bir daha! Nə də ağır, nə də qır.
Və ozanlar. Ozanların da gəl-gedi üzüldü. Deyirdilər, analarla, babalarla getdilər.
Kaş ki yolumun üstə bir ozan görüb mindirəydim. Görəsən, sazını ələ alanda yer olardımı? Yerə nə var, çoxdur. Bir mənəm, bir də ozan. Gəl, ozan, gəl, heç olmasa bu gədiyi gəl.
Susmuş idik. Biz hələ də susmuş idik. Ağsaqqallar deyirdilər: siz bilmirsiz, biz bilirik. Deyirdilər, getməliyik, yerimizi- yurdumuzu yığışdırıb özümüzlə aparacağıq. Və yır-yığış etdilər, çatdılar atlarının belinə.
Ozanım, doğrumu ki, yaxşı yaşardız? Toxtaq idiz, atlarızı minərdiz və mahaldan-mahala at at, qaşqa... kəhər at nalı neylər... burdan bir atlı keçdi, atın oynatdı, keçdi... hə, həvəsli-həvəsli... ozan, hardan bilirdiz? Ozan sazlı olduğunu hardan bilirdin? Babam sənin atlı olduğunu hardan bilirdi? Mən bilmirəm, bir qoşma qoş, mənim üçün bir qoşma qoş, sürücü olduğuma, maşınım olduğuna, yük daşıdığıma, bax, qəflətən görürəm ki, bu işlərə baxıram.
Böyük babamın istəkli yoldaşı ölür. Yuyurlar, basdırırlar, otururlar. Sonra böyük babam bir neçə gün evə dönmür. O, bir ozanın evinə getmiş imiş və ozan ona yanıqlı-yanıqlı çalırmış. Çal, ozan, çal, Kərəmi çal... Sanıram, babam yoldaşı ilə vidalaşırmış.
Haçandan-haçana danışdıq. Bilmirəm niyə, bilmirəm nədən, bəlkə elə belə olmalıydı. Bəlkə bacım Hindistana Rac Kapurun filmlərində oynamağa gedirəm - deyəndən, ya da bir az ondan öncə mən ərəbcə bir şer kitabı çıxartdığım vaxtdan belə oldu.
Ozan, mən paradoksikal olmuşam. Hər şeyə ziddi ilə fikirləşirəm və bəlkə mən yanılıram... Vidalaşmağı deyirəm. Hamıyla qabaqcadan vidalaşdığımı sanıram. Dostlarla, anamla. Bəlkə babam bunu deyirdi və mən bilmirdim.
Gecədir, qürbətdir, necə də qır kimi... Gördüm yolun qırağına çəkilmişəm. Balıncımı, yorğanımı götürmüşəm və düz yolun ortasında uzanmışam. Gülməliydi. Maşınlar məni basmırdılar. Hansı maşın gedirdisə, sükanı çevirib sovuşurdu. Keyimişdim. Özümü bir kal meyvə kimi hiss edirdim. Dişlərimi qısmadan, qolumu-qıçımı sıxmadan hələ uyudum da. Bir səs eşitmirdim. Maşınların nəriltisini eşitmirdim. Məni musiqi sarayına götürdülər. Gördüm, orda da uzanmışam. Və bir çox adam üstüaçıq qəbirlərdə uzanmışlar. Bir uşağı bələkdə gətirdilər. Sonra onun başı üstə saz çaldılar. Sonra gördüm, ölülərin barmaqları mizrab vurar kimi tərpənir, əyilib-düzəlirdilər, oynayırdılar... Və gördüm ki, bir sürücü əlimdən tutub silkələyir. Yaman-yovuz deyə-deyə məni maşınımın içinə topladı və qapını çırpdı.
Bacım musiqi dərsi verir. O, bir müasir adamdır. Sevinir, kədərlənir, qəriblik edir.
Özgə bir adam kimi özümə tuş gəlirəm. Yol getdiyimi görürəm, illər boyu yol gedirəm. Ozan! Hər şəhər yarıyolda qalıbdır. Şəhərlərdə düşürəm, dolanıram və yenə yol gedirəm. Ozan, niyə çalmadan yığışdırdın? Ozan, hara? Ozanım, dayan... Mənim üçün bir qoşma qoş. De ki, hər şəhər yarıyolda qalıbdır.



Xəlvət caddə

Gecədir və cadə xəlvət. Oturarkən, durarkən sürüşüb gedirik. Fırlanırıq. Və bir zənci də truba çalır.
"Şoğərib qızdırdı." Dururam, çırağın işığından yolun o tayında bir körpü görünür. Kapotu qaldırıram. Hava çox gözəldir. Düzdü, mehdi, amma sərin su kimi də içməlidir.
Plastik qabı götürürəm. Mən gedib-qayıdana qədər radiatorun ağzını açmaq olar.
- Dostum, mən gedirəm.
O, bir daş kimi düşüb. Oyatmağa dəyməz: "Neçə yol deyim, qabın suyun işlədincə yenə də doldur." Siqarımı alışdırıb körpüyə sarı cığırı tapıram. Ağacların sızıltısı, uzaqlardan gələn uğultu məni qorxudur. Bəlkə qurd var - deyə, yan-yörəmə baxıram. "Fit çal, qorxun tökülsün." Çalışıram, maşında qulaq asdığımız musiqidən ayrılmayam.
Körpü üstə bir adam var. Bəli, bir adam körpünün daş herəsində oturub. Cəld ağac dalında gizlədirəm. Haçandan-haçana boylanıb yenə də baxıram. O, indi sis-duman içrə sanki qaladığı bir şeylərə kibrit çəkir. Və bir azdan addımlayır. Yekəpər, bəlkə iki adam boyda bir kişi. Qılıncını böyründən asmış, papağı qıvrım qoyun dərisindən, cübbəsi və sarıqlı ayaqqabısı var.
Mən də onları qarabasan adamlardanam. "Gözlərini yum, özünə gəl." Bir az dincəlirəm. "İndi arxayın dönüb baxa bilərsən." Hər şey öz yolundadır. Kimsə yoxdur. Qılınclı adam keçmişlərə qayıtmış.
Daşdakı yazının aradan gedən yerləri var. Ancaq oxumaq olur. Körpünü tikənin adıdır. Görəsən, bu adam elə özüdürmü? Ağaclar alışdı, o, hardadır? Birdən bir çığırtı içində "zaman" kəlməsi.
"Dəfələrlə bir qorxulu yuxudan oyanıb su içsən də, yenə yatınca elə həmən yuxuya götürülübsən." Oda yaxın əyləşib və özüylə bəlkə də zamana görə danışır.
Gəldiyim yoldan arxadan bir səslər gəlir. Taqqırı-tuqqur, taqqırı-tuqqur. Bu, bir atın ayaq səsi ola bilər. Ancaq at deyil, bir arıq qatırdır. Və belində bəlkə də bir şovalyer. Nə qədər də şax oturub. Dəmir papağı, dəmir geyimi, qalxanı və əlində yanılmıramsa, "zubin" deyilən bir şey var. O, ucaboy və qatırı kimi arıqdır. Odun yanında oturan adam donub qalır. Mən onun şaşırdığını duyuram. O, bir pəzəvəng və bir div də olsa, buralı kimidir. Və bir şovalyenin yolunu heç gözləmirdi. Belə getsə, divin boynu quruyacaq. Ondan danışmalıdırlar.
- Pəhləvan, adını söylə.
- Əvvəlcə, sən söylə.
- Sanıram, məni dünyanın hər yerində tanıyırlar, səfil şovalye.
- Nə yaxşı, aşağıdan - çaydan sovuşmaq istəmədin. Yoxsa səni döyə-döyə körpüyə alardım.
Şovalye sanki sevinir. Bəlkə ona görə ki, yenə bir qorxunc macəraya tuş gəlib. Sonra dua edər kimi özünü "sevgilim" deyə Dolsinaya tapşırır. Nizəni endirib ayaqlarıyla qatırın qarnına çırpır və divə doğru çapır. Yaraqlar çaqqışırlar və mən onları odun işığında görürəm. Divin zərbələri ağırdır. Şovalyenin qalxanı düşür. Qatır qorxub mırıldayır və nəhayət, Şovalyeni salıb qaçır. Div Şovalyenin sinəsi üstə atılır.
- Bilirsənmi! Bir gün atımın ayağı daşa dəydi, hürkdü. Tolazlandım. Və Əzrayıl bir quş kimi üstümə qondu.
Mümkündür, Şovalye dilindən əl çəkməsin.
Duman sıxlaşır. Heç nə görmürəm. Və bir azdan ikisi də odun qırağında oturublar.
- …Cavan bir oğlanın canını almışdı. Və mən onu giri-giri axtarırdım.
Şovalye Əzrayılla döyüşməyi ağlından keçirməmişdi. Amma birdən bu pəhləvanın yerində olsaydı… bəlkə Tanrı onu da bağışlardı.
Arada bir neçə kəlmə eşitmirəm. Ya da heç danışan olmur. Div Şovalyenin əzilmiş yerlərinə məlhəm qoyur.
Yadımda olsun, dostuma at və maşınla bağlı bunu deyim: "bir Şovalye dörd yolun ayrıcında hansını seçib getmək üçün bütün ixtiyarını atına verər."
- Gördüyün bu körpünü mən tikmişəm.
Yenə bir neçə kəlmə eşitmirəm. Şovalye əllərini qaldırır və havada ölçüb-biçir.
- Sən o dəli olmalısan. O adlı-sanlı dəli. O, Əzrayıla "sən ortadan çəkil, mən özüm Tanrı ilə danışım" deyən.
Sonra sanki güvəndiyi pəhləvanların adını söyləyir. Özünü də onların sırasında, hətta onlardan baş bilir.
- Qatır üstə görən kimi bir şeylər yadıma gəldi. Yoldaşını neyləyibsən?
- Bilmirəm.
Şovalye verdiyi cavabdan sonra susur. Amma sözü tez dəyişmək olar.
- Qılınc çəkdiyim gecənin bu çağında yolkəsənlərə və hətta bir qaraltıya bənzədiyin üçün idi. Əlbəttə, cəhənnəmdən qaçan şeytan da olsaydın. Mən yenə də öz işimi görməliydim.
Hey! Bəlkə dostun oyanıb? Nigarandır. Qabın ağzını çuxurda duran suya dayayıram. Bu çayın körpü tikilən zaman quru olduğunu bilirəm. Və körpünün aşağısından, quru çayın yatağından sovuşmaq istəyənlər döyülə-döyülə …
Adlı-sanlı dəli səfil Şovalyenin ovcuna nə isə qoyur.
- Bu nədir?
Əl atır qılıncına.
- "Ağça"dır. Pulumuz. Yadigarlıq verirəm.



"Mənim adlarım"
(romandan parça)

Uşaq ikən bəzi şeylərin, bəzi yerlərin adını deməkdən xoşlanırdım. Taxta qapı, sümük daraq, dalan-dəhliz, arakəsmə və bir az sonra "dağ döşü" deməkdən. Dizəcən qara batmaqdan. Soyuğa kəsilməkdən. Yanaqların qırmızısına "almacıq" deməkdən. Dağı aşmaqdan… Hələ bir də qar çiçəyi.
Dayanıram. Bu adı ilk dəfə eşitdiyim kimi dayanıram. Və bu uşaq, bu barmaq boyda uşaq atılıb-düşür. Elə bil yenə itirdiyin tapıbdır.
Və gecələr yorğanımı başıma çəkib danışıram. Kim ilə, kimlər ilə. Sonralar üzü yelə sarı danışmağı eşitdim. Üzü kəlmələrə sarı danışmağı eşitdim.
Hey! Hey! Hey - çəkməkdən xoşlanıram. "Ho" da çəkərlər. Məsələn, kimsənin və ya nəyin eşqinə bir "ho" çəkib savaşa keçmək kimi. Və hamının yanında sakit, amma öz içimdə deyingən olduğum yadımdadır.
Və havanı çalan mizrablar, tarıma çəkilmiş hava, elektrik tellərini çalan mizrablar, yanımdakı adamlardan ayrıldım. Yeyinləşdim. Gizildədən bir şey mənə toxunurdu. Və qolum-qıçım tarıma çəkilmişdi. Bəlkə bir gözəlliyin qabağında durmuşdum. Bəlkə bir gerçəyin. Bəlkə bir gözəlliyin. Bəlkə o biri gerçəyin… Və kəlmələr titrəyirdi.
Hələ kəlmələr bir-birini tapmamışdı. Hələ cümlələr yaranmamışdı. Adlar var idi. Sifətlər var idi. Fellər var idi. Amma cümləyə dönməmişdilər. Kimsənin əli boşa çıxmışdı. Korluq çəkirdi. Aclıq axırına çıxacaqdı.
Mənim üçün o kimsənin varlığı yox idi. Təkcə bu tərkibləri eşidirdim. Və bəlkə mən bu qədər gözəl adları ola-ola sıxılan, əzilən və ac qalan kimsənin var olduğuna inanmırdım. Hələ birdən güzgüsü hovdan düşdü. Qıraq qatladı. Başdaşı qazandı. Ölü bir yana, bu adlar diri idi. Bir atlı kimi diri. Və mən onları görürdüm. Küçə-küçə, çapa-çapa gedirlər. Və mən bunları kimsənin görə bilmədiyinə və bu şəhərin bu qədər atlısı ilə yıxıla bilməsinə inanmırdım.
Və anam qayıtsın ki, "uşaq ürəyi, quş ürəyi". Bəlkə mənim çırpındığımı düşünmüşdü. Və bu sözdən azca qabaq güzgü qabağında barmağımı bığımın üstündə gəzdirərkən bunlara "heyva tükü" deyərlər - deyə, qah-qah gülsün. Və mənim bir ad daha qazandığımı bilməsin. Heyva tükünü götürüb, at belində haralara qədər gedirəm.
Hələ cümlələr yaranmamışdı. Bu uşağın bir taxta qılıncı var idi. Onunla savaşdığı adam məlum deyildi. Onu görmürdü. Təkcə qılınc oynatmaq sözü və bu sadəliklə qılıncı qınından çıxarmaq yox, qılıncı qınından siyirib çıxartmaq bəlirsiz idi. Və at çapmaq və ox səpmək.
Demə, bir gün asılanların köynəyini külək vurub siyirəcəkmiş. Demə, bir gün Ölüm gəlib yaxındakı adamlardan seçib aparacaqmış. Və atlılar atlarından bir-bir düşüb hellənəcəklərmiş.
Olacaq hara, adlar hara. Olacaqlar acı idi. Adlarsa dadlı-duzlu. Olacaqlar sinsidən, bezikdirən, zara gətirən və soyuq. Adlarsa isti, adlarsa kefli.
Hələ cümlələr yaranmamışdı. Qonşunun qızı Rəna deyirdilər, dəli olub. O, məndən su istəyib gülürdü. "Qapı" deyib gülürdü. "Qapıya çıx" deyib gülürdü. Və mən Rənanın adlar dəlisi olduğunu sanırdım. Adlara aşiq, amma bir az hay-küylü idi. Mətbəxin divarlarında təndirin tüstüsü, dudası. Kimsə yoxdur. Təkcə təndir başında çörək bişirən arvadlar vardılar. Və yoxdular. Xəmir tutmağa bir neçə tabaq və neft iyi kərmə-təzək iysi və nallardan asılan hörümçəklər. Və ağciyər adını eşitməmişəm. Və divar dibində bir qaraltının qucağında oturmuşam. Təzə çörəyin köyrəkliyi, içli fətir. Çörək bişirənlər gedəndən sonra külləri, közləri eşələmək, kartof kababını şişə sancıb çıxartmaq və hələ qaranlıqdan qorxmuram, hələ dalan-dəhlizin qaranlığından qorxmuram.
Və anam gəlib Xanım nənənin, dayının, kiminsə daşına danışır. Anam əyilib. Bir əli daşın üstədir. Daşın altında yatanı çağırır. Onlarınsa qulaqları daha ağır eşidir. Dönəbədönə çağırırsan. Çətin, bir yol cavab verirlər. Və anam deyir, bu gün Xanım nənənin səsini eşitmədim.
Camaat dəstə qurur. Məscidə gedir. Və bu uşaq sinə vurur. Dayı uzun qəməsini itiləyib, işıldadıb sabah tezdən baş yaracaq. Və Qana bulaşmış adamlar, qanlı kəfənlər. Üz-gözlərinə baxammıram. Başların xırç-xırç səslərini eşidirəm.
Yağış yağır. Narındır və səpələnir. Atlılar, dayanın! Torpaq iyinə dayanın! Bu suvaq evlərin iyinə dayanın! Dayanın, dincələk! Ancaq adların qabağını almaq olumr. Dayanın! Yorulmuşam, dayanın, səsləriniz beynimə düşüb. Atlılar dönüb üstümə gəlirlər. Və yaxınlaşdıqca böyüyürlər. Sarı köynək, gəlmə! Salxım söyüd, gəlmə! Qaraağac, gəlmə! Qar gülləsi, gəlmə!
Və birdən buz təpənlər başımın üstədirlər. Və o ki bığının uclarını düyünləyib və bir ac-yalavac, dabanı cırıq, bir atım saçması olan, bıçağını qumla itiləyən. Amma kimsənin atına "eşşək" deməmişəm. Gedin, axşam qabağıdır. Yox, axşamın dar çağıdır. Gedin, başı xeyirlilər. Gedin, uzaqlaşın və yollarız açıq olsun.
Atların toz-tozanağı yatır. Hava açılır və mən yenə oturduğum yerə qayıdıram. Dərslərimə baxmalıyam.
Rəna susub. Deyib-gülmür. Və danışsa da, sanki bir başqa yerdə danışır. Rənaya nə olub, hara gedib, o hay-küylü qız hardadır. Və biz daha küçə-bacanı başımıza götürmürük. Və o gəlib qarğalara sarı əl-qolunu ölçmür. Divləri yamsılamır. Rəna, eşit. Hələ-hələ başa düşməyən divləri deyirəm. Rəna gülmür. Rəna böyüyüb. Ağıllı olub. Ancaq hardadır? Bəlkə bu adların dalında, o boş yerlərdə dustaq olub, nə olub. Bəlkə də mən bir quşun cildinə keçib onu hardasa tapmalıyam. Bəlkə adları yıxmalıyam. Bələ mən də adlarımın dalını boşa çıxarmalıyam. Və Rəna birdən üstümə açılır ki, sən uşaq qalmısan. Amma mən hələ-hələ başa düşmürəm.
Bankanın dalına keçirəm. Pendir bankası. Xanım nənə burdadır. Banka, banka! Bu ad bir şüşə kimi cingildəyir. Xanım nənə qarnıyoğun səmaların dalındadır. Armudboğaz şüşələrin dalındadır. Xanım nənə bu bucaqda bir süpürgənin dalındadır. Kala süpürgəsi var. Və sonra kalafa. Kalafa - xarabalıqdır. Quyudur. Amma birdən bir arıq adama "bir kalafa sümük" demək və hansısa bir xarabalığa keçmək və " kala kimi qala" demək. Qalanın dalı boşdur. Və bu ad bir heykəl kimidir. Bu adın ardında həyət-baca boşdur. Odalar boşdur, darvaza və qapı başları deyirlər ki: boşluqları qorumaqdayıq. Ancaq gəl ki, bu boşluqlar dolanmalıdır. Dolan-dolan, dolanbadolan.
Tinli daşları deyəcəyəm. Tinli daşlar böyründən keçidləri deyəcəyəm. Pusquları deyəcəyəm. Damları yıxılmış qapısız odaları deyəcəyəm. Daş döşənmiş meydanları və yenə boşluğu. Bir damcı düşüncə səsi eşidilən boşluğu deyəcəyəm. Və əsir dəstəsi. Əsir dəstəsinin ayaqları altında qalmağımı. Su olub hopduğumu. Su kimi, hopmuş kimi və su kimi hopmuş kimi… Birdən bir qadın: "buyurun, gəlin, odalar qapısız" - deyə yoxa çıxır və yenə tapılır: "bizə bir qopuz gətirsəydiz, bizə bir qopuz gətirsəydiz…"
Və sonra bir yekə anbar quracağam. Karvansaralar üçün. Saman üçün. Hotellərdə, motellərdə qalarkən də bu işi görəcəyəm. Bir anbar quracağam adlar üçün.
Buraya gəl, ağacların dalına. Ağacların dalı kölgədir. Və Rənanın kölgəsi mənim üstümə düşüb. Ürəyimdə bulaq suyu, ətim, canım məxmərdəndir. Barmaqlarım quş tükündən. Və təkcə Rəna yox, kölgəsi də sevinir. Rəna bir az gözəlləşmiş, mən də gözəlləşmişəm.
Və Rənagil bu küçədən köçüb gedib. Amma Rənanın kölgəsi qalıbdır. Və mən daha üşüyürəm. Kəsilmiş ağacın da kölgəsi var. Yalnız sərin deyil, soyuqdur.

Saleh Ətai