Alatoran_header  
Jurnal > 2004/№4 > Azərbaycan ədəbiyyatının dostu

Mustafa Kamalın Azərbaycanı nəzərdə tutaraq söyləmiş olduğu: "Orada, əsarətdə bulunan dostlarınız var, onları əsla unutmayın" məşhur kəlamı zaman-zaman Türkiyə aydınlarını hərəkətə gətirmiş, onlar Azərbaycan ideyasını yaşadaraq sönməyə qoymamışlar. Bu günkü müstəqil Azərbaycanın qurulmasında həmin insanların rolu danılmazdır…
Bu cür insanlardan biri, 70ci illərdən başlayaraq öz həyatını bilavasitə Azərbaycan dilinə, ədəbiyyatına, mədəniyyətinə həsr edən, bu istiqamətdə yorulmaq bilmədən çalışan, bu gün də çalışmalarını davam etdirən, uzun illər Türkiyədə Azərbaycanın könüllü elçiliyini yapan qiymətli dostumuz Yusif Gədikli haqqında sizə danışmaq istəyirəm.
1956-cı ilin 11 fevralında Türkiyənin Trabzon bölgəsinə bağlı Akçaabad qəzasında dünyaya göz açmış Yusif Gədikli, hələ 1980-ci ildə universiteti bitirərkən diplom işini Hüseyn Gavidin yaradıcılığına həsr etmişdir. Elmi yaraıcılığındakı Azərbaycan mövzusu davam edərək 1992-ci ildə "Azərbaycan mətbuatında əlifba dartışmaları" adlı dəyərli bir araşdırma əsərinin meydana gəlməsinə səbəb olmuş, həmin əsər əsasında Yusif Gədikli elmler doktoru elmi dərəcəsini almışdır…
Elmi fəaliyyti ilə yanaşı olaraq G.Yusif Azərbaycan ədəbiyyatının Türkiyədə tanıdılması sahəsində böyük işlər görmüş, 1983-cü ildə qardaşı Fəthi Gədikli ilə birlikdə Türkiyədə ilk dəfə olaraq Azərbaycan Şeiri Antologiyasını hazırlayaraq nəşr etdirmişdir. Həmin kitab Türkiyədə böyük maraqla qarşılanmış, Türkiyə Mədəniyyət fondu tərəfindən mükafata layiq görülmüşdür.
Bir neçə il sonra, 1987-ci ildə G.Yusif "Dost Elindən Gələn Durna" adlı çağdaş Azərbaycan hekayələri antologiyasını sap etdirmişdir. Bu da şeir antologiyası kimi, Türkiyədə Azərbaycan hekayəsini tanıdan ilk çalışma olmuşdur.
Yusif Gədikli Güney Azərbaycan ədəbiyyatının da Türkiyədə tanıdılmasını ozünə borc bilmiş, 1988-ci ildə Güney Azərbaycana səyahət edərək böyük şair Şəhriyarla görüşmüş, uzun zəhmətlər bahasına başa gətirdiyi "Şəhriyar və bütün türkcə şeirləri" kitabını 1990-cı ildə nəşr etdirmişdir. Geniş elmi tənqidi mətnlə hazırlanmış bu kitab 1991 və 1997-ci illərdə təkrar nəşr edilib.
Qarabağ savaşı illərində Türkiyədə Qarabağ məsələsi haqqında bilgi əksikliyini aradan qaldırmaq məsədilə Əhməd Cavanşirin "Qarabağ xanlığının tarixi" adlı əsərini 1990, 1993-cü illərdə iki dəfə nəşr etdirmək Yusif Gədikinin zəhmətləri sayəsində mümkün olmuşdur.
Azərbaycan dilçisi Fərhad Zeynalovun "Türk dillərinin müqayisəli qrammatikası" adlı əsəri yenə Yusif Gədiklinin qeyrətləri ilə Türkiyədə 1993-cü ildə nəşr olunmuşdur. Həmin əsər hal-hazırda Türkiyə universitetlərində dərslik olaraq istifadə eilməkədir.
Daha sonra Y.Gədiklinin təmənnasız Azərbaycan sevgisinin birər ifadəsi olan kitablar; Elçinin seçilmiş hekayələri(1994), Anarın "Beş katlı Evin altıncı katı" romanı (1995), Yusif Səmədoğlunun "Qiyamət günü" romanı (1995), yenə Elçinin "Ölüm hökmü" romanı (1995) Türkiyə türkcəsinə çevrilərək nəşr edilmişdir.
Azərbaycan ədəbiyyatı və kültürü üzərinə çalışmalarını bu gün davam etdirən Yusif Gədikli Türkiyədə nəşr olunan mxtəlif qəzet və jurnallarda biavasiə Azərbaycan mövzusuna 100dən artıq elmi məqaləsi dərc oluub. Özünün ictimai fəaliyyətində də Azərbaycana böyük önəm verən Y. Gədikli 1989-cu ildə qurulan "Azərbaycan Türkləriylə Kültür və Dayanışma Dərnəyi"n təsis etmiş, dərnəyin baş katibi vəzifəsini yerinə yetirmişdir. Həmin dərnəyin mətbu orqanı olan "Azərbaycan Türkləri" adlı dərginin baş redaktoru yenə Yusif Gədikli olmuşdur.
Qapalı Sovet rejimi illərində Y.Gədikli Azərbaycandan sızan hər bir informasiyaya xüsusi həssaslıqla yanaşmış, bəzən kimliyindən və çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatındakı mövqeyindən asılı olmayaraq, sadəcə Azərbaycan türkəsində olması qeydilə orta dərəcəli şair və yazıçıları belə türkiyəli oxuculara təqdim etməkdən çəkinməmişdir. Azərbaycan sevgisiylə alışıb yanan bu qiymətli dostumuz "biz burada əsarətdə olduğumuz illərdə" öz həyatını şam edib bizdən ötrü yandırmışdır. Bu günə qədər G.Yusif Azərbaycanla bağlı, nə az nə çox, tam 16 kitab yazmış və ya tərcümə edərək dərs etdirmişdir. Son dərəcə təvazökar olan bu insan bir ömürlük çalışması müqabilində kimsədən təşəkkür belə ummamış, elə biz özümüz də ona olan təşəkkür borcumuzu ifadə etməkdə gec qalmışıq.

Rasim Qaraca




Azərbaycan-Türkiyə mədəni əlaqələrinin durumu pək iç açıcı deyil...
Yusif Gədikli ilə müsahibə


-Yusuf bey, Azerbaycana olan bu sevginiz nereden kaynaklanıyor? Bu sevgiyi nasıl izah edersiniz?

Azerbaycana olan sevgim küçükken okuduğum kitaplardan kaynaklanır. Okumayı seven, tecessüs sahibi bir çocuktum. O zamanlar okunacak malzeme pek olmadığı için yolda bulduğum gazete parçalarını temizler, düzeltir okurdum.
O esnada elime geçen Ziya Gökalpın Altın Destan şiiri ve diğer manzumeleri, Türkçülüğün Esasları isimli eseri beni çok etkilemişti.
Gökalp şiir ve eserlerinde bütün Türklerin birleşmesi gerektiğini söylüyor, Turan idealinin bir gün gerçekleşeceğini ifade ediyordu. Bu fikir bir çocuk olarak benim çok hoşuma gitti. O vakitten sonra Türkiye haricindeki Türklerle ilgili kitap, dergi, ansiklopedi maddelerini bilhassa okudum. Hatta o kadar ki çocuk aklımla Kıbrısta, Kerkükte, Doğu Türkistanda ve diğer Türk ellerinde devletler kurar, bunları Türkiyeye bağlardım.
Türk alemine olan merakım lise çağında da devam etti. Misal için Şehriyarı ve Heyderbabayı daha lisede iken biliyordum. Şehriyarı bilmek Azerbaycan için normaldir, ama Türkiye için bunu söyleyemeyiz.
Türk aleminin tarih, dil, edebiyatı üzerine çalışmalar yapmak da çocukluğumdan beri hayal ettiğim bir şeydi. Ancak her şeyle uğraşıp konuyu dağıtmaktansa, bir mevzu üzerinde uzmanlaşmanın daha uygun olacağı kanaatine vardım. O sebeple sadece Azerbaycan üzerinde çalıştım. Azerbaycanı seçmemin esas sebebi ise cemiyet ve coğrafya olarak bize yakınlığı, hatta hemserhat oluşuydu. Evvela yakından başlanması gerektiğini düşündüm.
Ortaya koyduğumuz ilk eser kardaşım Fethi Gedikli (halen Türkiyenin Bakı sefirliğinde kültür ateşesi) ile hazırladığımız Çağdaş Azeri Şiiri Antolojisi (1983)'dir.
Bugüne dek Azerbaycanla bağlı kitaplarımın sayısı on beştir.

-Sovyetler Birliği döneminde sınırlar kapalı iken buralardaki soydaşlar hakkında neler düşünüyordunuz? Onlar hakkında haberleri, bilgileri nasıl elde ediyordunuz ve bu haberler sizler için, Türkiye için ne ifade ediyordu?

Biz Sovyetlerdeki soydaşlarımızı esir olarak görüyorduk. Onların bir gün müstakil, bağımsız olacağını tahayyül ediyorduk ama bu bize o kadar da kolay (asan) gelmiyordu. En azından bizim göreceğimiz kadar yakın bir hakikat olarak görünmüyordu. Çünkü Sovyetler çok cesim, esrarengiz, korkutucu, ürkütücü bir görüntü veriyordu. Buna rağmen biz hayal ve umudumuzu hep devam ettirdik.
Sovyetlerdeki Türk toplulukları hakkındaki haberler bize batı basınından ulaşıyordu. Bildiğiniz gibi Türkiye 1952'den beri batıya bağlıdır. Türkiyenin ayrıca haber alması veya haber vermesi bir çok sebeple mevcut değildi.
Mesela 1987 Kazakistan olaylarını ilgiyle takip etmiştik. Bu tür hadiseler bizim için çok şey ifade ediyordu, ilgi ve umudumuzu, yerine göre endişemizi daha da arttırıyordu.
Türkiyeden Azerbaycana giden sanatçıların Azerbaycanda gördükleri ilgiyi matbuatta anlatmaları çok alakamızı çekerdi. Bizi sevindirir ve ümidimizi çoğaltırdı. Ayrıca Azerbaycandan gelen sanatçıların bilhassa Zeynep Hanlarovanın türküleri, mahnıları çok sevilirdi ve Azerbaycandan Türkiyeye ulaşan tek somut malzemeydi.
Gerçi Türkiyede Osmanlının son zamanlarından beri Türk aleminin esareti davasını müdafaa eden bir kesim her zaman olagelmişti. Ancak bu romantik bir hareket idi. Bu hususlarda somut, müşühhas çalışmalar yok denecek kadar azdı. Sovyet Türklerine dair pek bir şey bilinmezdi. Ne var ise Birinci ve İkinci Dünya savaşlarından sonra Türkiyeye gelen bilim ve edebiyat adamları vasıtasıyla meydana gelmişti (Mehmet Emin Resulzade, Ahmet Caferoğlu, Mirza Bala, Zeki Velidi Togan, Abdülkadir İnan, Sadri Maksudi Arsal, Reşit Rahmeti Arat, Yusuf Akçura, Ayaz İshaki, Abtullah Battal Taymas, Osman Kocaoğlu, Tahir Çağatay, İbrahim Yarkın, Mehmet Emin Buğra, İsa Yusuf Alptekinve saire).

-1990 ve sonrası Azerbaycana gelirken neleri tahayyül ediyordunuz? Burada gördüğünüz insanlar ve yerler yıllarca hasretini çektiğiniz insanlar ve yerler mi idi?

Ben Azerbaycana ilk defa 1988'de Mirza Fethali Ahundovun 175. doğum yılı jübilesi dolayısıyla, Vatan Cemiyetinin davetlisi olarak geldim. Azerbaycan beni hiç hayal kırıklığına uğratmadı. Büyük alaka ile karşılandık. Halktan ve aydınlardan bir çok kişiyle tanıştık, dostluklar kurduk. Görüşme tırafiğimiz o kadar kesifti ki, oraya buraya gidip gelmekten yorgun düşmüştük. Ama tabii ki tatlı bir yorgunluktu bu. Samimi, candan, konak sever, insan sever, sıcak, muhabbet dolu bir halk.
Kendimizden olan, daha doğrusu kendimiz olan, aynı dili konuştuğumuz, aynı dine inandığımız, kısaca apaynı olduğumuz bir halk. Yabancı bir vatan ve yabancı bir toplumda değildik. Tamamiyle kendi vatanımızda, tamamiyle kendi insanlarımızın arasındaydık. O kadar ki, Elçin Efendiyevin apardığı bir televizyon konuşmasında şöyle demiştim: "Burası benim ikinci vatanım değil, esas vatanım."
Azerbaycanı her zaman sevmiş ve takdir etmişimdir. Bence Azerbaycanın en çok övgüye değer olan yanı, Azerbaycan devletinin, ziyalısının (aydınının) ve toplumunun kendine, kendi medeniyetine, kültürüne olan saygısı ve sevgisidir.
İlk gelişimde Tiflis ve Azerbaycandaki özel araba bolluğu ile insanların serbest hareket ve konuşmaları beni biraz şaşırtmıştı. Komünist ülkelerin çok sıkı polis rejimi olduğunu biliyorduk. Demek ki Gorbaçovun politikaları kendisini göstermişti.

-Azerbaycan-Türkiye kültürel alakalarının mevcut durumunu nasıl değerlendiriyorsunuz? Nasıl olmasını arzu ederdiniz?

Azerbaycan-Türkiye kültürel alakalarının mevcut durumu pek iç açıcı değil. Daha iyi olmalıydı. Ama Türkiyenin Türk ülkeleriyle her hangi bir programının olmaması, kültürel, siyasi, iktisadi, kısaca her yönden batıya bağımlılığı, Türkiye kamu oyunun da batıya bağlı oluşu, değişik görüşte hükümetlerin iş başına gelmesi, gelen hükümetlerin fazla kalmadan düşmesi, demokratik rejimde her kafadan bir ses çıkması ve sair ve ilahir gibi sebeplerle Azerbaycan-Türkiye kültürel münasebetleri olması gereken noktaya gelebilmiş değildir. Gerçi İstanbul büyük şehir belediyesinin eski kültür işleri müdürü olan Şenol Demiröz (şimdi TRT genel müdürü) bu hususta hayli gayret sarfetti. Ancak yazılı pilanda yapılması lazım gelen bir çok şey yapılamamıştır. Bir çok Azerbaycan kılasiği ve bedii eseri hala Türkiyede neşredilmemiştir. Hatta Azerbaycanda yayımlanan ve Türk tarihini ilgilendiren Moisey Kalankatuklu, Mhitar Koş gibi tarihçilerin eserleri dahi Türkiyede basılamamıştır.
Aslında iki devletin kültür bakanlıkları ortaklaşa bir pilanla her iki ülkede bir çok eseri basabilirlerdi. Lakin yukarıda belirttiğimiz sebeplerle bu gerçekleşememiştir.

-Ortak Türkçe ideasını nasıl değerlendiriyorsunuz? Sizce bu istikamette hangi işler görülmelidir?

Ortak bir Türkçenin olması bütün Türkler için gerekli bir şeydir. Ancak bu zorlama ile, suni tedbirlerle olacak bir şey değildir. Tabiatiyle her Türk cemiyeti kendi dilini kullanacaktır ve kullanmalıdır. Kimsenin dilini ortadan kaldırmaya gerek yoktur, kimsenin de buna hakkı yoktur. Ancak çok geniş bir coğrafyaya yayılan ve bir çok topluluğa bölünmüş Türkler için bir ortak konuşma, anlaşma, iletişim lisanı da olmalıdır. Nüfus kalabalıklığını dikkate aldığımızda bunun Türkiye Türkçesi olması lazım geldiği son zamanlarda Türk aleminin ziyalıları tarafından da kabul görmüş bir olgudur.
Mesela Cengiz Aytmatov, 2 mayıs 1992'de Ankarada İlesamın "Türk Dünyasına üstün hizmet ödülü"nü alırken yaptığı konuşmada ve daha sonra basına verdiği "Turan ülkesinin rönesansı tomurcuk açıyor" başlıkla beyanatında Türk aleminin istikbalini alakalandıran fikirlere yer vermiştir.
"Şu anda bağımsızlığa kavuşmuş Orta Asya ve Kazakistan ülkelerinin edebiyatları emperyalist ideolojilerden kurtulup yaratıcılığın yeni vadisine, tarihi dönem noktasına erişmiştir. Meseleyi bu yönden ele aldığımızda onlar için en verimli seçenek, bana göre Türk dillerinin birbirlerine yakınlaşması, birbirlerinin tecrübelerinden istifade edip özdeşleşmesi ve bu kökeni bir dillerin birbirlerinin potansiyelinden nöbetleşerek faydalanmasıdır." (...).
"Ne olursa olsun bizim için tarihi fırsat geldi. Bu fırsatı iyi değerlendirerek şimdiki medeniyetin gücü olan ve alabildiğine genişleyen kitle iletişiminden faydalanıp kültürel süreçleri baştan ayağa kuvvetlendirmek, Türk lehçelerinin kendi aralarında yakınlaşarak günlük hayat için pıratik hale gelmesini sağlamak, bana göre her Türk yurdu için zaruridir." (Cengiz Aytmatov, "Turan ülkesinin rönesansı tomurcuk açıyor", Türk Kültürü, Ağustos 1992, 352. sayı, 488. s.).
Aytmatovun dediği gibi Türk lehçelerinin birbirine yakınlaşmasını sağlamak, onların birleşmesine, kuvvetlenmesine yardım etmek için elimizde pek çok fırsat vardır. Bir kere kitle iletişim vasıtaları bu hususta çok kömek (yardım) edecektir. İkincisi insanlar ve toplumlar arası ilişkilerin gelişmesi de yakınlaşma ve birleşmeye katkıda bulunacaktır. Lakin sadece bunlar yeterli değildir. Aynı zamanda yapılması gereken başka şeyler de vardır. Bunları şöyle sıralayabiliriz.
Birinci şart, alfabe birliğidir. Bütün Türk toplumlarının Latin alfabesinde birleşmeleri en ideal olgudur. Farklı sesler için farklı harfler gerekebilir, ancak aynı seslerin muhakkak aynı harflerle gösterilmesi zaruridir. Bu meyanda şu andaki Türkmen alfabesinin Türkiye ve Azerbaycan alfabesindeki aynı sesler için farklı işaretler ihtiva etmesi son derece gereksiz ve menfi bir durumdur. Bu menfiliğin bir an önce ortadan kalkması samimi arzumuzdur.
İkinci şart, imla birliğidir. Misal için kısa kelimesi Azerbaycanda qısa, çıkmak kelimesi Azerbaycanda çıxmaq şeklinde yazılmaktadır. Okuyucu aynı kelimeyi farklı görünce şaşırmakta, anlamaktan ve dolayısıyla okumaktan uzaklaşmaktadır.
Üçüncü şart, terim birliğidir. Türk aleminin bilginleri toplanıp her bilim dalına ait terimlerde bir ortaklığa gitmelidir.
Dördüncü şart, kabil olduğunca gıramer kaidelerinde birbirine yaklaşma ve birleşmeye gitmektir. Mesela Türkiyede almışız, Azerbaycanda almışık denir. Bunların ikisi de doğru kabul edilip vatandaşın hangisini tercih edeceği zamana bırakılabilir.
Beşinci şart, kelimeler temelinde yakınlaşmaya ve birleşmeye gitmektir.
Türk aleminin ortak bir imla ve dilde birleşmesi gerektiğini Azerbaycanın büyük yazarı Celil Memmed Kuluzade de belirtmişti. Kuluzade 1929'da şöyle yazmıştı: "Bes biz bunu e'tiraf edirik ki, evvel ahır Türk kütleleri üçün edebi dil ve ümumi imlaya çoh böyük ehtiyac vardır ve e'tikadımız da bundadır ki bir bele dil, gec-tez vücuda gelecekdir." (C. M. Kulazade, Eserleri, 6. c., 160. s.).
Dediğimiz gibi kitle iletişim araçları, kültürel, sosyal, siyasi, iktisadi, turistik ve her alanda münasebetlerin sıkılaşması ileride konuşma dilinde de birliğe yol açacaktır. Bu olguya ortak alfabe, imla, gıramer, terim ve kelime birliği de yardımcı olacaktır.

-Halihazırda Azerbaycan ile ilgili her hangi bir çalışmanız var mı? Neleri yapmayı pilanlıyorsunuz?

Bir kaç yıl evvel İsa Hüseynov, Ekrem Eylisli, Sabir Azeri, Elçin ve Anardan birer hikayenin yer aldığı bir kitap hazırlamıştım. Ancak bunu henüz neşredemedim. Bu çalışmayı 1990 sonrasını da içine alacak tarzda genişletip yayımlamak istiyorum. Yine Habib Sahirin şiirlerini, Halil Rızanın şiirlerini, Refik Zeka Handanın şiirlerini seneler önce neşre hazırlamama rağmen basma imkanı bulabilmedim. Nizamiden aktardığım Leyli ve Mecnun, Hosrov ve Şirin manzum mesnevileri de yayımlanmaya hazırdır.
Ayrıca Azerbaycan edebiyatı hakkında yazdığım yüz civarında makaleyi bir araya getirmek istiyorum. Bu makaleler monografik mahiyette olup bir veya bir kaç kitap hacmindedir.
Bir de umumi Türk dilini ve tarihini alakalandıran eserleri Türkiyede neşretmek veya neşrettirmek fikrindeyim. Bunların çoğu Gürcü salnameleri ve eski Ermeni tarihleridir. Lakin bu tarihler Bulgar, Sabar, Barsil, Hazar, Kıpçak, Oğuz ve sair Türk kavimleri ve onların Anadolu ve Kafkasya coğrafyasında yerleşmeleri hakkında bir çok bilgi ihtiva etmektedir. Dolayısıyla Azerbaycanı da, Türkiyeyi de öbür Türk toplumlarını da çok yakından alakalandırmaktadır. Bunları bir an önce Türkiye veya Azerbaycan Türkçelerine tercüme ettirip basmamız gerekmektedir. Hulasa gelecek çalışmalarımda daha ziyade ilmi, lisani ve tarihi edebiyata ağırlık vermek istiyorum (Gelecek aylarda Azerbaycan Milli İlimler Akademisine bu hususları ihtiva eden bir rapor ve plan sunmak istiyorum).

-Sizin eklemek istediğiniz bir şey var mı?

Başta Rasim Karaca bey olmakla Alatoran dergisini neşredenlere teşekkür eder, başarı, sağlık ve esenlikler dilerim. Ayrıca derginin okuyucularına can sağlığı ve mutluluklar temenni ederim. Bütün Türk ve insanlık alemine refah ve barış arzularım.

-Biz de size teşekkür eder, çalışmalarınızın devamını dileriz.

Söhbətləşdi: Əli ƏKBƏR